Overweging gehouden op 2 december 2018

Oecumenische viering Walfried- Damsterboord
Overweging, gehouden op 2 december 2018
Eerste lezing: psalm 50 (bewerking door Hans Bouma)
Evangelielezing: Lucas 21:25-36

‘Er zullen tekenen zijn aan de zon, de maan en de sterren en op aarde zullen al de volkeren in paniek raken, radeloos door het gebulder van de zee en de golven. De mensen zullen het besterven van schrik en spanning om wat de wereld gaat overkomen, want de hemelse machten wankelen.’
Het zijn angstaanjagende woorden die Jezus hier spreekt. Hij zegt die woorden als Hij met zijn leerlingen in Jeruzalem is, op het tempelplein. Het gesprek komt op de tempel, dat indrukwekkende en schitterende gebouw. ‘Maar,’ zegt Jezus dan, ‘er zal geen steen op de andere blijven.’

Als Lucas zijn Evangelie schrijft, is dat waarheid geworden. In het jaar 70 wordt Jeruzalem door de Romeinen ingenomen en de tempel verwoest. Er heeft zich tijdens de belegering van de stad een hevige strijd afgespeeld. Het was een verschrikkelijke tijd en het is nog steeds een tijd van geweld en gevaar als Lucas het verhaal van Jezus’ leven en dood op schrift stelt.
Als het heel donkere tijden zijn, dan vragen mensen zich af: ‘Kan het ooit weer goed komen? Zal het goede het ooit winnen van het kwade?’

In de tijd dat Jezus leefde, geloofden veel mensen dat er een beslissende strijd zou plaatsvinden tussen de vromen, de mensen die trouw bleven aan de God van Israël, en de ongelovigen, de heidenen. God zou ingrijpen, de vijanden van God zouden worden verslagen en daarna zou het Rijk van God aanbreken.
Deze manier van denken over een beslissende eindstrijd tussen goed en kwaad en over de eindtijd, wordt apocalyptiek genoemd.
Ook in de bijbel vind je dit apocalyptische denken terug. Denk aan het laatste boek van de bijbel, Openbaringen, ook wel Apocalyps genoemd.
In de apocalyptiek worden vaak beelden gebruikt. Zo worden anti-goddelijke machten vaak voorgesteld als gevaarlijke dieren, dieren met zeven hoorns en of een draak met tien koppen. Jezus, kind van zijn tijd, gebruikt soms ook apocalyptische beelden, zoals in de lezing van vandaag.

Wij, de mensen van de voorbereidingsgroep, hadden moeite met het apocalyptische beeld van de Mensenzoon die zal komen op een wolk. Hoe moesten we dat begrijpen??
Wat we wel herkenden was de angst die mensen in de greep kan krijgen als er zoveel gevaren zijn die je bestaan bedreigen.
Als we de krant lezen en het journaal kijken, dan trekken er zoveel beelden van dreiging en ellende voorbij dat het je kan benauwen. Nu, met de klimaatconferentie in Polen voor de deur, horen we steeds weer over de gevaren die onze aarde bedreigen.
Iedereen, op de president van de V.S. na, is er nu wel van doordrongen dat het klimaat verandert door het toedoen van de mens. We horen over ijskappen die smelten, over de hevige bosbranden in Californië. Tienduizenden mensen moesten vluchten voor het vuur. In Italië was het vorige maand noodweer, waardoor er hevige overstromingen zijn geweest. Er was heel veel schade en er zijn ook mensen omgekomen.
In ons eigen land merken we dat het weer verandert: de stormen en regenbuien zijn heviger. We hadden een hele hete, droge zomer die voor de nodige problemen zorgde.

Drie jaar terug, december 2015, was er de klimaatconferentie in Parijs. Er is toen een klimaatakkoord tot stand gekomen dat door 174 landen is ondertekend. Deze landen hebben afgesproken dat de uitstoot van broeikasgassen sterk moest worden teruggedrongen, zodat de temperatuur wereldwijd niet meer dan 2 graden zou stijgen. 1,5 graad zou nog beter zijn. Dat zou de wereld veel ellende besparen.
Op dit moment horen we veel over het verminderen van CO2. Geen energie meer door kolen of gas, maar duurzame energie, opgewekt door wind of zon. En natuurlijk ook door ons energieverbruik terug te brengen. Er zijn energiezuinige koelkasten, ledlampen etc. Dat is mooi, zou je zeggen, en ja, dat is ook mooi, maar we vergeten dat onze smartphones heel veel energie nodig hebben. Voor alle foto’s en films die we opslaan in de cloud, zijn grote dataservers nodig. Alleen al de dataservers van Nederland hebben twee kolencentrales nodig of alle negen geplande windmolenparken in de Noordzee. (ik ontleen dit voorbeeld aan dit boekje: de mens is geen plaag).

– Behalve de opwarming van de aarde is er nog een ander groot probleem: water of liever gezegd: het gebrek aan water. Van al het water op aarde is maar een klein deel zoet water, 3% en de andere 97% is zout en daarmee ongeschikt voor landbouw. De droge periodes worden steeds langer en zorgen in landen in het Zuiden nu al voor een tekort aan water. Gebrek aan water leidt vaak tot conflicten. Dat is in het Midden-Oosten nu al het geval. Turkije en Iran hebben honderden dammen gebouwd. Andere landen ondervinden daarvan de gevolgen, m.n. Irak en Syrië, omdat de rivieren veel minder water naar hun land brengen. Gevolg: droogte, sociale onrust en conflicten.
– Een derde probleem is het verlies aan biodiversiteit. Duizenden soorten planten en dieren verdwijnen in snel tempo. Soorten die uitsterven komen nooit meer terug. Vaak horen we daar niet veel van, maar de bijensterfte heeft het nieuws wel gehaald. De bijen zijn nodig voor de bestuiving van gewassen en vruchtbomen en zonder bijen hebben we een groot probleem. In Japan en de V.S. hebben onderzoekers al robotwespen ontworpen om de bestuiving over te nemen! Maar of dit nu de oplossing is?!

Als je de ernst van de situatie tot je laat doordringen, kan het je de adem benemen. Dan begrijp je de gevoelens van angst waarover Jezus spreekt: ‘de mensen zullen het besterven van schrik en spanning om wat de wereld gaat overkomen, want de hemelse machten zullen wankelen.’ In onze tijd is het meer de aarde die wankelt, die dreigt te bezwijken.

Morgen begint de klimaatconferentie in Katowice in Polen, 20.000 mensen zullen er aan deelnemen: politici, ngo’s (non-gouvernementele organisaties), wetenschappers en mensen uit het bedrijfsleven. Ik hoop van ganser harte dat ze besluiten zullen nemen die de aarde ten goede komen.

Wenden wij ons nu eerst tot psalm 50. Deze psalm is op het eerste gezicht geen lied dat je troost en bemoedigt. God spreekt in deze psalm harde woorden: ‘De mond vol over het verbond en ondertussen liegen en bedriegen, je afgeven met dieven en gespuis. Hoe zou Ik zwijgen bij zoveel onrecht, zoveel verraad. Dan was Ik net als u.’
God wil van zijn mensen geen vrome woorden, geen mooie liederen, als ze tegelijk niet zijn geboden naleven.
Hij wil met zijn harde woorden ons wakker schudden. De situatie is er ook naar! We leven gewoon verder, terwijl de aarde gevaar loopt. Voor onze manier van leven, van ons hier in Nederland, hebben we niet aan één aarde genoeg, maar hebben we 3,5 aarde nodig.
‘De mond vol over het verbond, maar ondertussen liegen en bedriegen, je afgeven met dieven en gespuis,’ zo zegt God.
Ik zal niet zeggen dat deze woorden op ons van toepassing zijn, maar vertaald naar onze situatie zou God misschien wel zeggen: ‘de mond vol over geloven, over liefde en respect, maar ondertussen wegkijken, de verantwoordelijkheid afschuiven op politici en het bedrijfsleven, je oren laten hangen naar mensen die zeggen dat de economie móet blijven groeien; naar mensen die zeggen dat met de technologie alles kan worden opgelost.’
Hoe zou God zwijgen bij zoveel gemakzucht, zoveel onverschilligheid! Het gaat om zijn schepping, om alles wat daarop leeft!
Weten we dan niet hoe bijzonder de aarde is? Er is een enorm heelal met heel veel zonnen, sterren en planeten, maar tot dusver is er geen planeet ontdekt waar ook leven is. Deze week konden we zien hoe doods en dor Mars eruit ziet. En op onze aarde is er leven in al zijn diversiteit. Deze aarde is zo mooi en zo kostbaar en dan gaan wij er zo slordig mee om!
Dat God woedend is, als Hij ziet hoe wij de aarde uitputten, vind ik zo voorstelbaar. En ook dat de God van Israël, die altijd opgekomen is voor de kwetsbaren, de weduwe, de wees en de vreemdeling, het niet langer kan aanzien dat de armen te lijden hebben onder droogte, overstromingen en alle gevolgen van de milieucrisis.

Ik weet het: de psalmdichter – en ook ik – spreken heel menselijk over God, maar de God van Israël is geen God van filosofen, maar een God die heel betrokken is bij zijn schepping, bij de mens die Hij naar zijn beeld en gelijkenis geschapen heeft. Deze God neemt ons serieus en daarom worden we door Hem op onze verantwoordelijkheid aangesproken. Deze God die zulke harde woorden spreekt, vraagt ons om te kiezen: kiezen we voor het leven of voor de dood? Zo ernstig is de situatie namelijk. Zeker als we niet alleen aan onszelf denken, maar aan onze kinderen en kleinkinderen.
Deze hardheid, deze directheid is niet typisch voor de God van het Eerste Testament. Ook in het Nieuwe Testament worden wij heel direct geconfronteerd met de gevolgen van onze keuzes.
De Evangelist Mattheüs maakt dit duidelijk als het gaat over de Mensenzoon die aan het eind van de tijden zal oordelen: wie de hongerige te eten geeft, de dorstige te drinken, de vreemdeling opneemt, de naakte kleedt, voor de zieke zorgt en de gevangene opzoekt, die mag het Rijk van God binnengaan. Wie dat niet doet, mag daar niet binnengaan, maar wordt verwezen naar het eeuwige vuur.

Zo zijn we weer uitgekomen bij de Mensenzoon en bij het einde der tijden. Hoe moeten we ons dat voorstellen? Komt Jezus, die zichzelf de Mensenzoon noemt, eenmaal weer terug? Ik laat dat vandaag rusten.
Ik houd het bij de psalm. Ondanks de harde woorden die we gehoord hebben, is daar hoop in te vinden. ‘Schepper ben Ik,’ zegt God, ‘Schepper van al wat leeft.’ Het is belangrijk dat we er diep van doordrongen zijn dat de aarde ons gegeven is, dat wij niét de eigenaar van de aarde zijn, dat wij haar niet naar believen kunnen gebruiken, uitputten en beroven van haar rijkdommen. God heeft haar gegeven aan álle mensen. Wij kunnen dus niet leven ten koste van anderen. We moeten de aarde delen, met de mensen over de hele wereld, met de dieren en de planten.

En dan is er nog de laatste zin: ‘Ga de weg van het Verbond en er is nog redding.’
De kern van het verbond is: leven met God en zorg hebben voor wie zorg nodig heeft (daar valt in onze tijd ook de aarde onder). De profeet Micha heeft het kernachtig gezegd: ‘De Heer heeft u gezegd wat goed is, mens en wat Hij van u verlangt:
Hij wil niet anders dan dat u recht doet, dat u de trouw eerbiedigt en dat u nederig wandelt met uw God.’

Nog even terug naar de mensen die morgen gaan beginnen aan de klimaatconferentie in Polen. Moeten we alles van hen verwachten? We kunnen bidden dat zij verstandige besluiten nemen; werken aan draagvlak voor moeilijke, maar noodzakelijke maatregelen. En wat kunnen wij zelf doen? Doe een test om te kijken hoe groot je ecologische voetafdruk is en probeer die te verkleinen. Na de viering kom ik daar kort op terug.

Tot slot. Wij ontmoetten vandaag een God die boos en verontwaardigd is. Ik wil eindigen met een ander beeld van God. Niet om het eerste te laten vervagen, maar beide beelden kunnen ons uitdagen om ons in te zetten voor de aarde.

God huilt.
Het kleed dat zij weefde met zoveel vreugde,
is verminkt, in stukken gescheurd,
zijn pracht met geweld uiteengerukt.

God huilt.
Maar zie, Zij verzamelt de stukken
om ze tot een nieuw weefsel te maken..

Zij raapt de stukken
van haar harde werken bijeen
de poging om de natuur te behouden;
de protesten tegen plundering en uitbuiting;
alles wat zwak en vergeefs lijkt:
woorden en daden gegeven
als belofte in hoop, geloof en liefde.

En zie!
Ze weeft ze allemaal tezamen
met gouden vreugdedraden
tot een nieuw kleed:
een schepping rijker en mooier dan de oude!

God weeft,
kalm en volhardend
met een glimlach die glinstert als een regenboog
over haar met sporen van tranen bedekte gezicht.
En zij nodigt ons uit,
niet alleen om al ons werk
en al ons verdriet in ons
voor haar te blijven neerleggen,

maar zelfs meer –
om naast haar te gaan zitten
bij het weefgetouw van het jubeljaar
en samen met haar te weven
het Kleed van een Nieuwe Schepping.

HvS

Ecologische voetafdruk: zie: website duurzaamheidinactie
groene voetenspel, te verkrijgen via internet www.groenekerken.nl
De mens is geen plaag, over het gevaar van een onttoverde wereld, Cees Buisman